O KULTURNIM ZONAMA JUGOSLAVIJE

 

Bogatstvom kulturnih nijansi i tipova Jugoslavija spada među najinteresantnije zemlje u Evropi. Samo Rusija, koja prekriva ogromne teritorije dvaju kontinenata, nadmašuje našu zemlju u raznolikosti civilizacionih tipova. To čudno kulturno šarenilo koje se u nas prostrlo između slovenačkog i nemačkog elementa u Alpima i arbanaških pa čak i čerkeskih sela na krajnjem jugoistoku Jugoslavije, izaziva naročito pitanje: Šta znače za nas sve te šarolike kulturne zone; kako su nastale i čime su obeležene? Nema sumnje da je naša etnologija uslovljena istorijski i geografski. Pita se: može li iz toga da bude kakvih dubljih smetnja za naš nacionalni i kulturni problem?

Stara razdvojna linija između rimskog Zapada i vizantijskog Istoka sekla je već od prvih vekova živo etničko meso Južnih Slovena. Ta linija tekla je kroz sred srede inače homogene etničke ploče balkanskih Slovena. To je bila iskonska tragika, geografska i geopolitička. Ali ona se kasnije u bezbroj drugih raznih oblika ispoljavala: sve divergentne sile u tome inače homogenom narodu bile su pojačane i kroz duge vekove ostadoše tako dominantne. Dok je u mračnim dubinama etnobiološke podsvesti, u folklornom instinktu i u najtežim borbama samoodržanja i samoodbrane još uvek tinjalo neko osećanje jedinstva i celine, u svim ostalim višim formama života razdvojne sile toliko su nadvladavale da se na istoj etničkoj teritoriji, iz istog supstrata stvoriše razne nacije i razne državne ideje. Na istoku stvorio se srpski, na zapadu hrvatski politički narod, svaki sa svojom zasebnom državnom idejom, zasebnim kulturnim tipom i zadugo odvojenom istorijskom sudbinom. Početkom devetnaestog veka je i Južne Slovene zahvatio moderni nacionalizam, pojavio se pored srpskog i hrvatskog, na starim državnim idejama zasnovanog nacionalizma, još i zaseban slovenački nacionalizam, na čisto plemenskom i jezičkom osnovu, iako nije imao nikakvih nacionalno-državnih tradicija. I tu je kulturna heterogenost (alpsko-nemačke sfere) izrekla svoju presudnu reč pored sve bliske plemenske srodnosti Slovenaca sa Srbohrvatima.

Svi Česi nađoše se kulturno-istorijski vezani uz Zapad, Poljaci isto tako. Svi Rusi, svi Bugari okrenuše se ka Istoku. Samo Srbohrvatima, u stvari homogenijima od svih tih drugih slovenskih nacija, izrasla je kulturno-istorijska dvoobrazna Janusova glava, čije je jedno lice gledalo na Istok, a drugo na Zapad. Još više: i u samoj srpskoj srednjevekovnoj državi Nemanjića - najjačoj državnoj tvorevini Južnih Slovena pre današnje Jugoslavije - taj kobni dualizam u manjem se obimu i u blažem sukobu ponavljao. Zeta i Raška, rimsko-zapadnjački i vizantijsko-istočnjački princip borili su se stalno u nekoj unutrašnjoj oscilaciji srednjevekovnih srpskih država. Tek krajem trinaestog veka pobeđuje Vizantija i istok u toj borbi na tlu same Srbije. U arhitekturi kraljevskih zadužbina našla je ta pobeda svoj monumentalan i još dan danas vidljiv izraz. Već onda, u srednjem veku, pokazalo se šta daje prvenstveno Zapad, a šta Istok. Verski i duhovno-kulturno nemanjićka Srbija priklonila se Istoku, ali materijalno-kulturno, vojnički, tehnički i ekonomski Zapadu. U crkvi, umetnosti oslanja se Srbija na Vizantiju, ali oružje, tehnička sredstva, rudare, finansijske stručnjake i sl. dobavlja sa Zapada.

Primer Srbije u srednjem veku ostao je duboko sugestivan za sve Jugoslovene u kojima je sintetična težnja nadvladala plemenske instinkte. Razapeti između istočne i zapadne sfere evropske, Južni Sloveni od davnine primaju kroz filtar svojih rasnih osobina sve moguće zapadne uticaje. Primaju ih kroz dvoja široka vrata: sa obale Jadrana iz negdašnje rimske provincije Dalmacije, i dalje, sa germanskog severa odakle je već od najranijih stoleća provaljivao ladni vetar nordijske kulture i - nordijskog osvajanja. U Slovenaca i severnih Hrvata germanski uticaj nadvladao je kroz stoleća sve druge uticaje i do danas usekao najoštriju crtu u njihov kulturni profil. Od obala Jadrana i od Alpi na jug to zračenje velikog (iako vrlo mutnog) zapadnjačkog kulturnog sunca postajalo je sve slabije, u raznim stepenima i zonama koje tamo na krajnjem jugoistoku, na granicama Bugarske, Grčke i Albanije prelaze u potpuni i duboki Istok.

Jugoslavija ima danas u svojim granicama deo tzv. srednje Evrope, sa alpisko-nemačkom kulturnom zonom (Kranjska i Štajerska), sa obeležjima južnonemačkog urbanizma i ostacima stare nemačke feudalne društvene strukture, sitne buržoazije, seljaštva sa izvesnim crkveno-feudalnim podložničkim mentalitetom, u isto vreme i sa počecima industrijalizacije.

Hrvatska već čini prelaz iz tog alpskog i subalpiskog tipa ka balkanskom jezgru Srbohrvata, ali još uvek sa vidljivnm ostacima nemačkog ili pseudomađarskog feudalizma i urbanizma.

Panonski istok i sever, Slavonija, Srem, Vojvodina, zaseban je tip i unekoliko prelaz ka beskrajnoj sarmatskoj ravnini, ka dalekoj tzv. istočnoj Evropi, sa nečim širokim, ruskim, stepskim. Tu se stvorila pseudomorfna mađarska kultura, sa nemačkom civilizacijom i jevrejskim urbanizmom, sa nešto ostataka turskog gospodstva i jakom penetracijom iz balkanskog dinarskog etničkog rezervoara.

Dole, na zapadu duž Jadrana stvorila se romansko-slovenska varijanta, vidljiva već rasno i antropološki, ali još osetnija u civilizatorskim navikama i kulturnom ukusu. Dok smo gore, u Alpima, videli i alpiski Gübelhaus, a u panonskoj ravnici široko-ulične kilometarski dugačke kolonije niskih zemljanih kuća, - ovde na kršu i kamenu Dalmacije gledamo visoke romanske linije, lukove i stubove, sa uskim ulicama četvorospratovnica kao u starim gradovima južne Italije ili Španije. A onda dolazi jezgro, sama široka balkanska ploča Jugoslavije, izbrazdana dubokim rečnim dolinama i visokim gorskim lancima. Ti lanci teku većinon uporedo sa jadranskom obalom i ćine kroz vekove gotovo neprobojnu ogradu spram svakog uticaja sa primorja. Tu je široka zona razno iznijansiranog centralnobalkanskog patrijarhalnog kulturnog tipa. Tu je u varošima bio najjači uticaj grčkog Istoka, najpre neposredno same Vizantije, a zatim, od kraja srednjeg veka, posredstvom turske okupacije od 4 veka, celog prednjeazijskog Orijenta. Tu je i srednjevekovna Levantija, u varoši i čaršiji, patrijarhalna planina, herojska, guslarska, slobodnjačka i krvno-osvetnička ostala naporedo konzervirana, dok nisu ustanci i ratovi za oslobođenje od početka devetnaestog veka pa sve do 1875, 1913 i 1918. posvema odigli turski pokrov i prebacili ga natrag u Aziju. Tu su zone turskog Orijenta, stare Vizantije i još starijeg patrijarhalizma u nekoj čudnoj pomešanosti, u sve dubljim i dubljim slojevima, prema središtu zemlje (Bosna i Hercegovina) i prema krajnjem jugu i istoku (Južna Srbija, Makedonija). Dok na gornjem i zapadnom rubu Jugoslavije Nemci daju kulturni ton i osnovnu boju, na južnom i istočnom rubu krajevi, nastanjeni Albancima i šarenom levantijskom čaršijom liče i na Kurdistan, i na obale Male Azije.

Jugosloveni su kroz istoriju imali samo razne regionalne kulturne tradicije i raskidane, fragmentarne početke. Ti su počeci trgli na raznim stranama, u raznim istorijskim situacijama i epohama. Kuriozno je i u evropskoj kulturnoj istoriji možda jedinstveno, da je u Južnih Slovena kroz vekove znala da izbije tu i tamo - kao nekim eksperimentom - na malom izolovanom prostoru po koja visoka lokalna kultura, uslovljena slobodom, bogatstvom i geografskim položajem, kao npr. kultura grada Dubrovnika. Rodila se, cvala, dala stvarnih i trajnih vrednosti, ali zatim prestala i utopila se, bez kontinuiteta i proširenja na celu naciju. Srednjevekovna nemanjićska Srbija dala je takvu umetnost u arhitekturi i još više u zidnom slikarstvu, da je to danas jedno čudo i otkriće, koje dovodi u novo svetlo (naročito posle studija Vladimira Petkovića, Miloja Vasića, N. Okuneva i dr.) i tadašnju savremenu italijansku slikarsku umetnost. U Dušanovoj državi javlja se visoka državnička i pravnička kultura. Turska okupacija preseca tu kulturnu nit, koja je toliko obećavala svima Južnim Slovenima.

Kajkavski Hrvati stvorili su pre ilirizma zasebnu dijalektičku književnost od neosporne vrednosti, ali i to je bio samo kratkotrajan, regionalno ograničen početak, bez nastavka. Tek nacionalistički i slobodnjački devetnaesti vek oslobađa sintetičke kulturne snage. Javlja se ilirizam, kao književno-nacioialni i jugoslovenstvo kao kulturni i politički nacionalno-sintetički pokret. Jugosloveni pod Turskom, Austrijom, Mađarskom i Venecijom počinju borbu za oslobođenje, a uporedo, sad kao sredstvo, sad kao cilj, javlja se i stremljenje za jačim, sintetizovanim i kontinuiranim kulturnim zamahom. Ilirski pokret donosi zajednički književni jezik svima Srbohrvatima, isti jezik koji je epohalnim delom Vuka Karadžića, otkrićem i tesauriranjem najvrednije duhovne tvorevine Južnih Slovena, narodne epike, postao glavnim kulturnim instrumentom i Srba i Hrvata. U to vreme, oko sredine 19 veka, probuđene su i stare regionalne plemenske kulturne tradicije. Fragmenti su iskopani, osveženi i koliko se moglo, uzidani u temelje nove svesno i kontinuirano izgrađivane kulture. Ali stari dualizam i stara duboka pukotina pokazala se iznova. U večitoj oscilaciji približavanja i razdvajanja i sad se ispoljiše dva odeljena kontinuiteta: srpska i hrvatska kultura, sa srpskom i hrvatskom književnošću u više manje odvojenim pravcima. Ćirilica, baština Istoka, i latinica, baština Zapada i dan danas bar tehnički, spoljašnje razdvajaju Srbe i Hrvate, deleći ih tako na dve još uvek odvojene čitalačke publike. Ni danas stvarno još ne postoji po svojim piscima i konzumentima jedinstvena srpsko-hrvatska književnost, a da o gotovo posvema odvojenoj slovenačkoj književnosti i ne govorimo. Ima dodira, ima i zajedničkog rada i zajedničkih tradicija, ali srpska i hrvatska književnost još uvek ne predstavljaju koncentrične krugove. Ukratko, mi se još uvek nalazimo u studiju raznih plemensko-regionalnih kulturnih tipova. Treba li iz toga izvesti neki pesimistički zaključak? Nipošto! Sve te razne civilizacije nisu ipak ubile našu individualnost. Rasno, jezično i psihičko jedinstvo tu je, sve ostalo samo je produkt istorijskih uslova. Ti su se uslovi menjali i menjaće se. Naša prošlost imala je epoha jakih sintetičkih nastojavanja i te epohe pokazale su se kulturno najplodnijima. Dosta je da samo primenimo taj nauk istorije. Političko ujedinjenje pospešava i kulturno ujedinjenje. Iz regionalnih kultura mi ćemo zadržati ono što je najvrednije i ono što nas spaja. To je proces koji će nas podići iznad ovog dosadašnjeg šarenila i dosadašnje istorijski baštinjene prošlosti.

Preterani regionalizam smrtni je neprijatelj svakog šireg stvaralačkog zamaha. Bez integracije svih stvaralačkih snaga čitave nacije i srećne sinteze svih njenih pozitivnih osobina nema ni govora o jačem i punijem sopstvenom kulturnom izrazu. Kad je to vredelo za prošlost, za vremena sporijeg životnog tempa i sporijeg nadiranja sumnjive i površne tuđinštine, koliko tek mora da vredi za ovu sadašnjost, gde su plitkom kosmopolitskom šablonizovanju - a bez ikakve dublje kulturne sadržine - otvorena sva vrata i ubrzani svi putevi. Kozmopolitska uniforma civilizacije ne sme da ubije duhovnu individualnost - tu jedinu pravu stvaralačku snagu.

Ima u nas dosta kulturnih radnika koji su toga mišljenja da je ideja nacionalne kulture prazna romantika, ali ih strahovito demantuje ne samo istorija nego još više sadašnjost koja, istina, vodi jednoj opštoj, iznad-nacionalnoj kulturi i civilizaciji, ali su jedini i pravi izvori za tu veliku reku budućnosti još uvek na pojedinim rasno i nacionalno obeleženim parcelama. I zar da mi sada jedini zatvorimo vaš vrutak i pređemo odmah na tuđa polja i u tuđe vode?

 

 

Vladimir Dvorniković

„Borba ideja“