O STVARANJU JUGOSLAVIJE

 

Jugoslovensko državno ujedinjenje 1918. plod je dugog istorijskog razvoja,  koji prethodno neprekidno traje duže od jednog veka.

U naporu da se odredi početna granica istorije nacionalizma kod jugoslovenskih naroda treba razlikovati prve proplamsaje koji obeležavaju epohu. Prvi znatniji program južnoslovenskih nacionalnih pokreta učinjen je 1783. u Pismu Haralampiju Dositeja Obradovića. Tu nije reč o golom pozivu da se usavrši književni jezik, nego se u istoriju naroda svesno ubacuje onaj motiv koji je tada preobražavao celi civilizovani svet. To nije otkrivanje svesti o lepoti jezika, nego svesti o ujedinjenoj suverenoj naciji. U tom pismu određena je granica štokavskog govora, bez obzira na verske granice, kao jedna prirodna celina.

Književnici ne određuju vreme kada će nešto početi i kada će se završiti, kao što ni petlovi ne određuju kad će svanuti zora, nego su tu samo da je obznane. U podlozi svakog nacionalnog pokreta je stepen socijalne razvijenosti društva i osnovno je pitanje da li postoje dovoljno razvijene srednje klase, sa modernom inteligencijom, koje će biti u stanju da razore tradicionalna društva i stvore nova. Ni kod jednog evropskog naroda se ne uzimaju prvi pisani programi kao stvarni počeci nacionalnog pokreta, nego se smatra da su to veliki događaji u kojima se oseća da ideja o političkoj slobodi, zasnovana na posebnoj nacionalnoj kulturi, postaje njihov istorijski barjak.

Misao vodilja po kojoj se odvijaju procesi nacionalnih integracija jeste da naciju predstavlja zajednica jednog jezika. Integracija dijalekata u jedan književni jezik predstavlja integraciju nacije. Taj proces je istorijski neminovan i ne zavisi ni od pojedinaca ni od organizovanih grupa. Nijedan o tih evropskih procesa nije bio jednak drugome. U tom pokretu se menja socijalna dinamika i ciljevi kojima se teži, što dovodi do potrebe da se i sredstva borbe stalno usaglašavaju novom socijalnom nosiocu.

Svi su evropski nacionalni pokreti počinjali skupljanjem nacionalnih bajki, a završavali osamostaljenjem svoje države   primenom nasilja. Samo ujedinjenje dve rumunske pokrajine 1859, kao i razdvajanje Norveške i Švedske 1905, u tom procesu predstavljaju izuzetke koji potvrđuju pravilo. Svaki je narod ujedinjenje u svoju nacionalnu državu doživeo kao nasilje koje je nad njim izvršeno. U svakom nacionalnom pokretu postoji dihotomija pera i mača, kao sredstava koja ujedinjavaju narod. Obično je u početku pero, a posle njega dolazi mač, ali se taj redosled može silno izmešati, do te mere da izgleda da takvo pravilo i ne postoji. Kod svakog naroda je, u početku, jedna malobrojna grupa intelektualaca počinjala da širi misao o ujedinjenju neke nacije. U dosta evropskih slučajeva to može biti i usamljeni pojedinac, pri čemu tu ulogu vrlo često može vršiti obrazovani stranac u tuđem narodu. Od inteligencije, koja se cela mogla skupiti u jednoj kafani, prelazi se na srednje klase, a odatle na donje slojeve.

Izgleda da nije sasvim jasno šta znači elita u jednom društvu. Obično se uzima da je to grupa ljudi koje veže ista ideja, a često i isti društveni položaj. Njena sposobnost da vodi čitavo društvo zavisi od njene zastupljenosti u tom društvu koja mora da bude najmanje 3-5%. U južnoslovenskim oblastima samoje plemstvo užeg dela Hrvatske bilo zastupljeno u tom procentu, dok je sveštenstvo imalo znatno niži postotak u svim južnoslovenskim zemljama. Plemstvo gubi karakter elite koja je osposobljena da vodi, ukoliko nema ujednačenu idejnu orijentaciju, a sveštenstvo ga može dobiti povećanjem uloge idejnog jedinstva. Takvu elitu obično čine grupe intelektualaca, buržoazije i mladih ljudi profesionalnih zvanja koji postaju nosioci jednog nacionalnog pokreta pre nego što ga preuzmu donje klase društva.

Inteligencija je uvek prisutna i njeno glavno sredstvo borbe je štamparska mašina. Pre nego što se prešlo na ideje da jezik predstavlja osnovu jednog nacionalnog pokreta, u svakom od njih postoji izvestan religiozni uvod. Nacinalnim pokretima u evropskim zemljama uvek prethodi jedno liberalno kretanje u okviru crkve. U Nemačkoj je to pijetizam krajem XVIII veka, kada se u nemačkoj protestantskoj teologiji javljaju „prosvetitelji pijetisti" koji pokušavaju da hrišćanstvo pomire sa modernim racionalizmom. Italijanskom nacionalnom pokretu u to doba prethodi jedan talas obnovljenog jansenizma, kao pokušaja dizanja savesti katoličkog vernika putem vere, ali i kao poricanje apsolutističke vlasti pape u rimskoj katoličkoj crkvi. Svakom početku nacionalnog pokreta prethodi razdoblje pitomog verovanja. Kod Južnih Slovena dva nadahnuta slobodna zidara u popovskoj mantiji, Dositej Obradović, i zagrebački biskup Maksimilijan Vrhovac, usklađuju verovanje sa duhom evropskog racionalizma.

Celo ovo razdoblje jugoslovenskih nacionalnih pokreta od 1790. do 1918. može da se podeli u četiri velika razdoblja, koja su usaglašena sa socijalnom podlogom, sredstvima borbe i ciljevima nacionalnog pokreta:

1)        doba verovanja,  1790 - 1830.

2)        doba kulture, 1830 - 1860.

3)        doba politike, 1860 - 1903.

4)        doba nasilja, 1903 - 1918.

U svakom od ova četiri razdoblja postoje i neki stalni i uvek zajednički motivi, ali su najkarakterističniji od njih za to vreme ipak bili smenjivi. To u osnavi znači da je borba za jezik i nacionalnu kulturu kao osnovu narodnosti uvek prisutna u svim razdobljima, ali preovladava kao najznačajniji motiv samo u vreme od 1830. do 1860. Isto su tako vera i crkvena ideologija uvek uticale na nacionalni pokret, ali samo u prvom razdoblju ih drugi motivi ne mogu istisnuti. Stvaranje političkih partija je stvar vremena nakon 1860, a nasilje kao osnovno sredstvo u koje se ideologija pokreta zaklinje karakteristično je samo za početak XX veka. Granice ovih razdoblja nisu iste kod svih jugoslovenskih nacionalnih pokreta. U balkanskim  okvirima nacionalizam  najpre   počinje   kod   Grka i Mađara (iako ove poslednje niko ne računa u balkanski prostor), zatim kod Srba. U Hrvatskoj je kasnio za srpskim, a kod Slovenaca za hrvatskim. Bugarski nacionalni pokret se razmahuje posle 1830, a makedonski i albanski tek iza 1878. Poslednji koji se uključuju u to nacionalno čistilište na Balkanu jesu muslimanski pokreti Turaka i Albanaca. Ujedinjenjem 1918. tu nije okončana istorija nacionalizama. Ova periodizacija zavisi od stepena razvijenosti pojedinog nacionalnog društva i vremena koje je potrebno da se u svakom od njih stvori sloj inteligencije, koja je uvek istorijski nosilac modernizacije.

Nacionalnu svest odgajaju institucije. U početku su to uglavnom kulturna udruženja za negovanje jezika i nacionalne istorije, ali se ona vremenom množe, pa obuhvataju sport, kalendar, školstvo i kulturu, političke partije i, na kraju, nacionalne konspiracije za dizanje revolucija.

Na prvom mestu je pitanje kako proizvod štamparske mašine probija socijalne membrane i od malih grupa krajem XVIII veka prelazi na gradsku elitu početkom XIX veka, da bi se nakon 1848. iz glavnih gradova proširio na manje varoši, a posle 1900. stigao i u rodno selo.

Jezik je jedini motiv koji političke ciljeve nacionalnog pokreta može do kraja osloboditi idejne pristrasnosti. Samo socijalna zrelost jednog društva može se optužiti kao krivac što je ta misao kod nekih naroda provedena doslednije, a kod nekih manje dosledno. Teži se razaranju feudalnih društava, u kojima je plemstvo vodeća klasa, i uspostavljanju nove klasne strukture u kojoj će oslobođeno seljaštvo i gradovi preuzeti barjak političkog razvoja. Prirodni cilj svakog nacionalnog pokreta je država zasnovana na principu suvereniteta naroda. U jugoslovenskom slučaju, osnovni motiv društvenog napretka do 1918. bila je borba za stvaranje slobodnog seljačkog poseda. U Evropi se ova dva načina rešavanja agrarnog pitanja nazivaju francuskim i pruskim načinom. Oni nisu bili jednaki, niti su imali iste posledice — kod prvog je bitno prisustvo revolucije, kod drugog prisustvo socijalne reforme koju smišljeno provodi država. U prvom slučaju je akumulacija kapitala znatno smanjena, u drugom povećana. Tu je za jugoslovenski primer značajno da se do početka XX veka zadržava odnos stranog i domaćeg kapitala na nacionalnom tržištu, kao odnos 10 prema 1, u korist stranog kapitala. Infrastrukturna podloga ujedinjenja Jugoslavije jeste ujedinjavanje starih kulturnih pojaseva u jedan srednjoevropski. Tu spada ne samo stvaranje književnih jezika, nego na prvom mestu menjanje ustanova stare društvene organizacije, kao što je zadružna porodica.

Iako je borba za standardizaciju književnog jezika u jugoslovenskoj kulturi postojala i u ranijim vekovima, ona će postati osnov svih političkih pokreta tek kad se od kraja XVIII veka inteligencija i srednje klase odgoje na čitanju dela J.G. Herdera i G.V. Hegela. Naročito je Herderovo delo Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit (izdavano od 1784. do 1791) postalo prvi sistematičan izvor iz kojeg se usmerava budućnost. Racionalizam je oborio premisu da državna organizacija dolazi od boga i ostavio mogućnost da se država organizuje samo na osnovama prirodnih celina socijalne komunikacije.

 

Osavremenjavanje društva i politički razvoj Balkana zavisili su od spoljne politike velikih sila. Podele interesnih sfera među njima, koje su počele još 1774, nisu se do današnjih dana završile. Sve što se na tom prostoru dešavalo bilo je u većoj ili manjoj meri u senci politike velikih sila. Njihovi su se interesi uvek ukrštali na balkanskom prostoru. U stranim prestonicama, gde se odlučuje o sudbini čovečanstva, određuje se i profil balkanskih inteligencija, kao i prevaga ove ili one evropske kulture.

Osnovna podloga nacionalnih pokreta pripada ipak samo crkvama. Nijedna od jugoslovenskih vera nije dosledno nacionalna, a dobijale su u istoriji taj karakter zbog napora crkvenog vodstva da svoje stado jasno izluči od druge vere. U jednu ruku, nacionalna kultura nikad nije izišla iz okvira pojedine vere i crkve, a u drugu, crkve su postale putokaz društvenog organizovanja i gube prevashadno verski karakter. Uticaj crkvene politike na profil nacije počinje iz samog korena izrastanja društvene svesti savremenog jugoslovenskog čoveka.

Istorijska posledica ovakvog stanja stvari jeste da se po tipologiji jugoslovenski nacionalni pokreti ne mogu upoređivati sa klasičnim evropskim. Što oni nisu u istoriji izrasli kao jedan narod, treba zahvaliti samo crkvama. Religija je ostala vododelnica nacije. Ono prividno važi samo za srpskohrvatsko govorno područje, ali je suštinski vezano i za slovenačko i makedonsko, gde jezik i kultura u zaostalim agrarnim društvima nisu odredili istorijsku granicu nacije. To je uvek ostajala vera. Naši su nacionalni pokreti krajem XVIII veka počeli na evropskim lingvističkim motivima, ali su izneverili ciljeve dosledne sekularizacije društva. Karakteristike takvog tipa nacionalizma jesu:

- povećano prisustvo iracionalnih elemenata u ideologiji, kojima se svakodnevno pothranjuje večna razlika mešanih zajednica;

- ultimativni ciljevi i milenijumski način mišljenja

u politici, kada sa svakim, i najmanjim događajem dolazi pitanje može li se živeti u zajedničkoj državi. Realna politika je nerealna;

- sklonost da se istorija naroda zameni mitom istorije.

Od svih nauka, istorijska se najsporije modernizuje i opterećena je emocijama;

- u časovima velikih istorijskih kriza, verska netolerancija je podloga političkog i vojnog okupljanja;

- provincijalizam  kulture.  Poistovećivanje  jezika, kao osnove kulture sa verskom podelom dozvoljava samo izuzetno nadarenim pojedincima da se odrvu merilima vrednosti svoje zatvorene crkvene sredine.

Naglašeno martirstvo u duhovnoj delatnosti, nevidljiva didaktika da je drugi kriv za svoju istoriju, u stalnom su sukobu sa otvaranjem granica kulturnih krugova.

Zavisnost od vannacionalnih crkvenih metropola suštinski se ispoljava u svakodnevnom životu. U ovakvom tipu nacionalizma, za sve nevolje koje građanin ima sa svojom vladom okrivljuje se narod druge vere. U svakodnevnoj svesti građanina, sused druge vere pripada drugoj civilizaciji. Antisemitizam, prilagođen drukčijim verama, ovde je legalizovan. Svest o inferiornosti civilizacije svog suseda nije iščezla, samo zahvaljujući činjenici što to ne postoji u zapadnoj Evropi. Antisemitizam je ovde napušten tek nakon tragičnih iskustava na Zapadu, a antivizantinizam i antilatinizam, koji imaju istu socijalnu i emocionalnu dinamiku kao antisemitizam, moraju čekati neko drugo vreme.

Religija nije samo verovanje, nego najznačajnija kulturna institucija koju je južnoslovenski svet imao. Kriza verovanja, napredovanje racionalizma i agnosticizma, kao i poznija ateizacija, nije i kriza crkve. Bez opredeljenja slobodne ličnosti nema pravog bezverstva. Slabljenje intenziteta verovanja i teološkog doživljaja prati porast socijalne i političke uloge crkve. Ritualno verovanje je i tako uvek nadjačavalo verski doživljaj. Za razvoj nacionalne evesti, crkveno vodstvo je zastava koja od početka određuje pravce. Verska identifikacija je prethodila nacionalnoj i političkoj i uvek im je ostala osnovna podloga. Inferiornost kulture jugoslovenskih naroda nije dozvoljavala da ona prekorači crkveni plot. To je razlog što je njihovo ujedinjenje uvek praćeno pojavama istorijskih pukotina, koje ne izgledaju zalečive.

Ujedinjenje Jugoslovena nije bilo samo njihova stvar. To je jedna od tekovina ljudske istorije. Sve su se znatnije evropske nacije ujedinile primenom filozofije da je nacija zajednica jezika. Samo su marginalni narodi (Irska, Belgija, katolički kompleks južne Nemačke i Austrije) identitet tražili u okvirima svoje crkve. Izvan Evrope, to je karakteristično za Liban i Bliski istok. Jugoslavija spada u ovu grupu. Da je ujedinjenje Jugoslavije 1918. zavisilo samo od Jugoslovena, oni se ne bi ni ujedinili.

Jugoslovensko iskustvo je pokazalo da crkva može biti zajednica nevernika, kad se kriza vere nadoknađuje povećanom ulogom crkve kao društvenog predvodnika. Katolička crkva nije bez dubljih razloga stajala na putu jugoslovenskog ujedinjenja; ona se protivila da se to uradi u demokratskoj i liberalnoj formi. U dosledno demokratskoj državi, crkva ne kontroliše društveni život vernika.

Krajem XVIII veka, ovi su se narodi zaputili u zapadnu Evropu. Za vek i po, oni su u tome, manje-više i uspeli — umesto da se zaustave u Londonu, dokle im je Dositej Obradović 1783. kupio voznu kartu, obreli su se u severnoirskom Londonderiju, gde ih je kočijaš istorije ostavio. Umesto carstva parlamentarne demokratije, u koje ih je priroda nacije kao jezičke zajednice smeštala, našli su se u užarenom području verskih sukoba, kako to pravila sektarijanskog tipa nacionalizma zahtevaju.

 

 

Milorad Ekmečić

„Stvaranje Jugoslavije 1790-1918“